Aktualnie jesteś: Otwarty Uniwersytet Poszukiwań / Semestry autorskie

Okrutny teatr samospaleń

Dr hab. prof. UAM Grzegorz Ziółkowski
Cykl wykładów
Rok akademicki 2017/2018

Samospalenia to jedna z praktyk kulturowych obejmująca szereg zjawisk: a) protesty samobójcze w ogniu, b) czyny zakorzenione w obyczaju religijnym (np. hinduski rytuał pogrzebowy satī), c) stosunkowo rzadko stosowaną formę samobójstwa z powodów osobistych. Można byłoby włączyć do niego również d) przypadki kaskaderskich samopodpaleń, których dokonuje się z uwagi na popis lub na chęć zaspokojenia potrzeb użytkowych (np. podczas kręcenia filmów czy po to, aby przygotować atrakcyjną fotografię). Cykl Okrutny teatr samospaleń poświęcony zostanie pierwszej grupie zjawisk, tzn. aktom protestu w ogniu (oraz dziełom, które do nich nawiązywały).

Protestacyjne samospalenia to dobrowolne, manifestacyjne i radykalne wystąpienia, podejmowane w imię wartości uznanych przez osobę decydującą się na taką formę sprzeciwu za godne tego, aby poświęcić za nie życie. Są oglądane (na żywo i/lub z odtworzenia) i mają być oglądane, gdyż zakładają wystąpienie przed innych i przed innymi, aby językiem cierpienia, ciała i żywiołu ognia wyrazić niezgodę oraz żądać zmiany. Dlatego można je badać tak, jak inne widowiska, zwracając uwagę na osobę protestującą, jej działania, przyczynę i okoliczności protestu, kontekst historyczny, kulturowy i społeczno-polityczny, czas i miejsce, przebieg, świadków oraz recepcję aktu i jego następstwa.

W drugiej połowie XX wieku manifestacyjne akty samospaleń i samopodpaleń weszły – jak się okazało – na trwałe do arsenału pokojowych działań protestacyjnych i kojarzone są z walką bez przemocy (ang. non-violence). Stało się to po głośnym czynie wietnamskiego mnicha buddyjskiego, Thích Quảng Đứca, który rano 11 czerwca 1963 roku na skrzyżowaniu ulic w centrum Sajgonu dokonał publicznego samospalenia, chcąc wyrazić sprzeciw wobec prześladowań buddystów przez katolickiego prezydenta Republiki Wietnamu Ngô Đình Diệma (1901–1963). Starannie zainscenizowany przez przedstawicieli buddyjskiej wspólnoty zakonnej akt uwieczniony został na serii fotografii amerykańskiego reportera Malcolma Browne’a. Opublikowane w prasie zdjęcia wstrząsnęły opinią publiczną w Stanach Zjednoczonych i na świecie. Wpłynęło to na politykę amerykańską wobec popieranego wcześniej przez Waszyngton reżimu Diệma, który został bestialsko zamordowany wraz ze swoim bratem niecałe pięć miesięcy później, podczas wojskowego zamachu stanu. Samospalenie to uznać można za akt założycielski tej metody protestu, a jego unaocznienie na zdjęciach – za jedną z ikon burzliwych lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, które – jak słusznie pisała historyczka i krytyczka sztuki Agnieszka Morawińska w odniesieniu do rewolucyjnego 1968 roku – stanowią źródło „większości społecznych i politycznych przemian, które zadecydowały o kształcie współczesnego świata” [Morawińska, 2008].

Buddyjskie protestacyjne autokremacje w Wietnamie stanowiły inspirację dla samospaleń dokonywanych przez amerykańskich pacyfistów, wśród nich kwakra Normana Morrisona, który w ten sposób zaprotestował na schodach Pentagonu w 1965 roku przeciwko wojnie prowadzonej przez swój kraj po drugiej stronie Pacyfiku. Wiele wskazuje na to, że akty te były również natchnieniem dla osób, takich jak Ryszard Siwiec w Polsce (1968) i Jan Palach w Czechosłowacji (1969), które w tzw. bloku wschodnim sprzeciwiały się w ten sposób marazmowi współrodaków poddanych komunistycznej indoktrynacji i opresji. Najprawdopodobniej to wietnamskie samospalenia zainspirowały także młodego południowokoreańskiego robotnika i działacza walczącego o poprawę warunków pracy, Chun Tae-ila (1970), który podpalił się, aby nagłośnić sprawę nieludzkiego traktowania robotnic i robotników przemysłu tekstylnego w swoim kraju. Tych pięć czynów traktować można jako jedne z najjaskrawszych przykładów protestacyjnych samospaleń we współczesnej historii, w sposób niezaprzeczalny motywowanych altruizmem oraz chęcią obrony i ocalenia wartości ponadjednostkowych. Dodaję do nich samospalenie Tunezyjczyka Mohameda Bouaziziego w 2010 roku, które stanowiło iskrę wzniecającą społeczny bunt, jaki doprowadził do wybuchu tzw. arabskiej wiosny. Jego czyn był co prawda impulsywny i powodowany względami osobistymi (poczuciem upokorzenia i krzywdy), lecz dokonany został publicznie, przed budynkiem magistratu, na oczach wielu świadków, traktować go więc można również jako akt samobójczego protestu.

Omówienie tych sześciu przypadków oraz prezentacja artystycznych reakcji na nie stanowić będą trzon wykładów. Taki wybór przykładów podyktowany został trzema względami. Po pierwsze, naświetlają one te problemy, które najczęściej pojawiały się w tle samospaleń, tzn. opresję dotyczącą kwestii religijnych, wojnę i jej okropności, ucisk reżimu totalitarnego, wyzysk pracowniczy oraz wykluczenie z dominujących systemów ekonomicznych. Po drugie, ważna jest tu dostępność materiałów i wiarygodnych danych: w wypadku omawianych zdarzeń – największa. Po trzecie, właśnie tych sześć przypadków, które zestawione zostały w pary z uwagi na podejmowany w proteście problem i/lub kontekst historyczno-polityczny, spotkało się z najsilniejszym i – moim zdaniem – najwartościowszym oddźwiękiem w pracach artystycznych. Dzieła, na które zwracam uwagę, stanowiły w moim przekonaniu wyraz zmysłu empatii, to znaczy – jak ujęła to Luisa Nader – „współtworzyły się przez empatyczną relację z innym”. Dawały świadectwo i stawiały pytania o różne wymiary granicznego doświadczenia, którego nie chciały ujmować wyłącznie w kategoriach negatywnych, obejmujących „pojęcie kryzysu, agonu, braku, pustki, pęknięcia, opresyjnej władzy, wykluczenia, represji”. A przy tym wskazywały na „sprawczość i potencję podmiotów postawionych wobec sytuacji granicznych” [Nader, 2014].

***

Na semestr poświęcony zjawisku protestacyjnych samospaleń i wybranym dziełom artystycznym, które się do nich odnosiły, złożą się: trzy wykłady prowadzącego cykl, ilustrowane materiałami audiowizualnymi, oraz panel dyskusyjny dotyczący nowej książki Grzegorza Ziółkowskiego Okrutny teatr samospaleń. Protesty samobójcze w ogniu i ich echa w kulturze współczesnej (Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2018) z udziałem zaproszonych gości z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, reprezentujących różne dyscypliny badawcze.

Literatura cytowana:
Agnieszka Morawińska: ***, [w:] Rewolucje 1968, redakcja Dariusz Fedor, przełożyli Hanna Borkowska i inni, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Agora SA, Warszawa 2008.
Luiza Nader: Afektywna historia sztuki, „Teksty Drugie” 2014 nr 1.

Koordynatorka projektu: Dominika Nestorowska

Program

pon.
23/04/2018
18:00
Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze
Lotos w morzu ognia

Wykład I dr. hab. prof. UAM Grzegorza Ziółkowskiego w ramach OUP

Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze
pon.
07/05/2018
18:00
Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze
W obliczu przegranej

Wykład II dr. hab. prof. UAM Grzegorza Ziółkowskiego w ramach OUP

Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze
pon.
21/05/2018
18:00
Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze
Iskry

Wykład III dr. hab. prof. UAM Grzegorza Ziółkowskiego w ramach OUP

Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze
pon.
04/06/2018
18:00
Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze
Okrutny teatr samospaleń

Panel dyskusyjny w ramach OUP o książce Grzegorza Ziółkowskiego Okrutny teatr samospaleń. Protesty samobójcze w ogniu i ich echa w kulturze współczesnej (Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2018) z udziałem autora, prof. Katarzyny Kuczyńskiej-Koschany, prof. Krzysztofa Podemskiego, prowadząca: Monika Blige

Instytut Grotowskiego, Sala Kinowa, Przejście Żelaźnicze

Fot. Maciej Zakrzewski

Grzegorz Ziółkowski (ur. 1970 w Żninie) jest poszukiwaczem, reżyserem teatralnym, teatrologiem, nauczycielem, redaktorem, wydawcą, tłumaczem, praktykiem tai chi, dr. hab., prof. UAM w Instytucie Teatru i Sztuki Mediów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Autor książek Teatr Bezpośredni Petera Brooka (2000) i Guślarz i eremita. Jerzy Grotowski: od wykładów rzymskich (1982) do paryskich (1997–1998) (2007). Przełożył na język polski wiele książek, m.in. Ruchomy punkt Petera Brooka i Ku teatrowi ubogiemu Jerzego Grotowskiego. Zredagował samodzielnie i we współpracy szereg publikacji (wśród nich: Polish Theatre after 1989: Beyond Borders, On Performatics i Voices from Within: Grotowski’s Polish Collaborators). Stypendysta British Council, Miasta Poznania, Fundacji Nauki Polskiej i Fulbright Foundation. W latach 2004–2009 pracował jako dyrektor programowy Ośrodka Grotowskiego, a następnie Instytutu Grotowskiego we Wrocławiu, w którym m.in. współtworzył „Atelier” i objęty patronatem UNESCO Rok Grotowskiego 2009.

Prowadził Biuro Poszukiwań Teatralnych i Teatr Rosa w Poznaniu, a także zajęcia aktorskie w Anglii, Armenii, Austrii, Chile, Iranie, Katalonii, Korei Południowej, na Malcie i w Rumunii. Od 2012 roku kieruje PRACOWNIĄ || ROSA oraz Acting Techniques Intensive Seminar ATIS w Poznaniu. W Pracowni wyreżyserował dwa przedstawienia teatralne: TAZM Milczenie światła (2012) i SERCE Cisza wieloboku (2015–2016). W latach 2015–2016 zrealizował wraz z międzynarodowym zespołem interdyscyplinarne poszukiwanie teatralne Pracowni „Wsłuchanie w PULS”, w ramach którego opublikował Dwugłos O CISZY oraz Teksty OD SERCA (po polsku i po angielsku). Ostatnio opublikował monografię Okrutny teatr samospaleń. Protesty samobójcze w ogniu i ich echa w kulturze współczesnej (Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2018), która stanowi podsumowanie projektu wspieranego przez Narodowe Centrum Nauki.

Więcej informacji: grzeg.home.amu.edu.pl

Cykl wpisuje się w projekt badawczy prof. Grzegorza Ziółkowskiego „Samospalenie w kulturze współczesnej: akt-widowisko” finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach programu OPUS 6, przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/11/B/HS2/02873.